‘COMPARECEN LOS OLVIDADOS’ - Colegio Notarial de Galicia

Actualidade
Noticias
Buscador
Plácido Barrios rescata dos arquivos aos excluídos da historia
Espontaneadas, matrimonios a trueque, peregrinos, escravos e expósitos: unha viaxe notarial pola Galicia do Antigo Réxime

09/11/2026
A Coruña, 9 de novembro de 2026. O notario de Alcalá de Henares e historiador, Plácido Barrios Fernández (Ponferrada, 1962), presentou o pasado venres na sede coruñesa do Colexio Notarial de Galicia o seu estudo historiográfico Comparecen os esquecidos. Mujeres abandonadas, homosexuales, gitanos, prostitutas, esclavos, expósitos e outros nos protocolos notariais.
A obra constrúe, mediante a análise de máis de 2.000 documentos notariais e a transcrición de case un milleiro, “unha historia social alternativa” da España da Idade Moderna (séculos XVI a XVIII) que outorga protagonismo aos colectivos historicamente excluídos.
O notario rescata casos reais gardados nos arquivos notariais, e ante el comparecen mulleres abandonadas ou en situación de vulnerabilidade e indefensión; homosexuais, prostitutas e colectivos marxinais, co reflexo da persecución que sufrían en distintas épocas; xitanos e escravos, documentando transaccións, manumisiones e status legal; e expósitos, a quen se ofrece amparo legal.
O autor subliña que os protocolos estudados, lonxe de centrarse en grandes figuras ou acontecementos, achegan “unha visión da microhistoria, a vida cotiá e a mentalidade das persoas máis humildes e esquecidas da sociedade”. “A escribanía –resume Barrios- era unha atalaia perfecta desde onde contemplar todo o panorama da vida española”.
Particularidades de Galicia
Na súa presentación na Coruña, Plácido Barrios referiuse as particularidades que reflicte a documentación notarial desa época en Galicia, con figuras autóctonas como as espontaneadas, ou practicamente exclusivas, como os matrimonios a trueque, ademais dos protocolos sobre a peregrinaxe a Santiago de Compostela.
Unha espontaneada era unha muller que declaraba voluntariamente ante escribano o seu embarazo fóra do matrimonio.
Esta figura xurídica protexía á muller da presión social (como burlas ou agresións), procuraba protección ao futuro fillo e evitaba o infanticidio, ao quedar constancia oficial do seu estado baixo a tutela das autoridades.
Polo que respecta aos matrimonios a trueque, aínda que non se refiren a persoas en exclusión, si ilustran sobre a protección da frecuentemente precaria economía doméstica mediante alianzas familiares que permitían evitar gastos de dote e celebrar unha única cerimonia nupcial: "poñíanse de acordo dúas familias para casar a un home e muller dunha, cun home e muller da outra. No documento notarial, mellorábase aos homes de ambas as partes e dotábase por igual ás mulleres, logrando un sistema neutro e económico”, conta o historiador.
En canto á escravitude en terras galegas, e fronte á crenza estendida de que nesa época era exclusiva da Corte ou grandes portos comerciais como Sevilla, Lisboa ou Cádiz, o autor demostra documentalmente que, aínda que con menor intensidade, tamén existiu en Galicia, sobre todo na súa franxa atlántica.
Camiño a Compostela
Polo que incumbe ao Camiño de Santiago, o fedatario de Alcalá de Henares menciona testamentos do Hospital Real de Santiago que relatan as penalidades da viaxe e que funcionaban “como un auténtico pasaporte para o ceo”, xa que o testador moito veces instituía á súa propia alma como herdeira, destinando os seus poucos bens a misas e sufraxios e así poder obter os beneficios celestiais.
Barrios explica que existían catro modalidades de peregrinaxe: voluntario, o máis habitual; por delegación, en cumprimento dunha manda testamentaria, incumbindo ao herdeiro a contratación do camiñante, sempre “pola ánima” do ordenante; expiatorio, como condena imposta ao individuo; e comunitario, que se realizaba en beneficio de toda a comunidade, como o envío de peregrinos desde lugares afastados para pedirlle ao Apóstolo que trouxese choivas en época de seca. E de todos existe reflexo no labor dos escribanos.
Así mesmo, o notario fixo alusión aos arquivos coruñeses que conteñen valiosa información sobre os expósitos que foron embarcados en 1803 na corveta María Pita e inoculados coa vacina das vexigas para poder levala a América na coñecida Expedición Balmis.
Acto de presentación
O acto de presentación de Comparecen los olvidados foi presidido polo decano do Colexio Notarial de Galicia, José María Graíño Ordóñez, a quen acompañaba a vicedecana María José Gil Caballero, José Manuel García Iglesias, catedrático de Historia da arte e profesor emérita da Universidade de Santiago (USC) e Pedro Ortego Gil, catedrático de Historia do Dereito e das Institucións da USC.
O estudo historiográfico foi publicado pola editorial xurídica Basconfer, e os ingresos que se obteñan pola súa venda serán destinados, a través da Fundación Notariado, a bolsas e axudas económicas para opositores e opositoras sen recursos que queiran acceder á profesión notarial.